Dodo Kuşu'nun Kararı Hala Geçerli Mi?

Psikoterapi yöntemlerine yönelik tartışmaların en sembolik unsurlarından biri Lewis Carroll’un Alice Harikalar Diyarında kitabındaki Dodo Kuşu’ndan ilham almıştır. Hikayeye göre Alice ve çeşitli hayvanlar bir gölde ıslandıktan sonra nasıl kuruyacaklarını tartışırlar. Dodo kuşu bunun için alışılmadık bir yarış düzenlemeye karar verir. Ancak yarışın belirli bir başlangıç çizgisi, bitişi ya da kuralları yoktur. Katılımcılar dairesel bir alan içinde istedikleri zaman koşmaya başlar, istedikleri yönde ilerler ve ne kadar süre koşacakları da belli değildir.

Bir süre sonra Dodo kuşu yarışın sona erdiğini ilan eder. Ardından herkes doğal olarak kazananın kim olduğunu sorar. Dodo kuşu biraz düşündükten sonra şu sonuca varır:

"Herkes kazandı ve herkes ödül almalı."

İşte Luborsky'nin (1) psikoterapi araştırmalarına taşıdığı bu metafor farklı terapi ekolleri arasındaki karşılaştırmalarda çoğu zaman net bir "kazanan" bulunamadığını, birçok yaklaşımın benzer düzeyde sonuç verdiğini ifade etmektedir.

Buna karşılık, "tıbbi model" veya "özgül faktörler" görüşünü savunan araştırmacılar, belirli tekniklerin belirli sorunlar için diğerlerinden daha üstün olduğunu ileri sürer. Bu tartışma sadece teorik bir zeminle sınırlı değildir; terapistlerin nasıl eğitilmesi gerektiği, sağlık politikalarının hangi tedavileri fonlayacağı ve en önemlisi, bir hastanın kendisi için en verimli tedaviyi nasıl seçeceği gibi pratik kararları doğrudan etkilemektedir.

Ancak bugün halen kapsamı araştırmalara dayalı modern verilerin Dodo Kuşu'nu haksız çıkarmakta yeterince başarılı olduğu söylenemez.

Örneğin 2014 yılında yayımlanan bir derleme (2), bazı yöntemlerin çeşitli ruhsal sorunlarda hedeflenen belirtileri azaltma konusunda diğer yaklaşımlara göre küçük bir üstünlük sağlayabildiğini gösterdi. Ancak konu hastaların genel iyilik hali, yaşam kalitesi ve günlük işlevselliği olduğunda terapi yaklaşımları arasındaki farkların büyük ölçüde ortadan kalktığı görüldü. Başka bir deyişle, bazı terapiler belirli belirtiler üzerinde biraz daha etkili olabilir; ancak insanların genel iyilik hali söz konusu olduğunda bu farklar belirginliğini kaybediyor.

Daha güncel bir meta-analiz de bilişsel davranışçı, psikodinamik, farkındalık temelli gibi birçok terapi yaklaşımının genel etkililik açısından birbirine oldukça yakın sonuçlar verdiğini gösteriyor (3). Araştırmacılar bu benzerlikten hareketle, farklı ekollerin kullandıkları tekniklerden bağımsız olarak ortak bir iyileştirici süreç paylaşıyor olabileceğini düşünüyor. Güçlü bir terapötik ilişki, empati, güven ve hastanın terapiye aktif katılımı gibi ortak faktörlerin bu etkinin önemli bir bölümünü açıklayabileceği öne sürülüyor.

Öte yandan, yöntem ve ilişkiyi birbirinden tamamen ayrı yapılar olarak görme eğiliminin de hatalı bir yaklaşım olabileceğini belirtmek gerekir. Yani "ortak faktörler" ile "özgül tekniklerin" aslında birbirine sıkı sıkıya bağlı şekilde işleyen süreçler olduğu düşünülmekte (4). Bu iki unsuru basit bir toplama işlemi gibi değil, bir "çarpma işlemi" olarak görmek daha doğru. Örneğin, teknik bir yorumun başarısı, hastanın o yorumu duyabilme ve sindirebilmesine bağlıdır ki bu seviye ancak sağlam bir terapötik bağ ile inşa edilebilir.

Sonuç olarak, Dodo Kuşu’nun "Herkes ödül almalı" kararı, tedavilerin nihai genel etkinliği açısından bugün de tam olarak çürütülebilmiş değil. Günümüzde birçok araştırmacının odağı "tüm terapiler eşit derecede etkili midir?" sorusundan, ortak faktörler ile terapiye özgü tekniklerin sonuçlara hangi ölçüde katkı sağladığı sorusuna çevrilmiş durumda.

1. Luborsky, L. (1995). Are common factors across different psychotherapies the main explanation for the Dodo Bird verdict that" Everyone has won so all shall have prizes"?.

2. Marcus, D. K., O'Connell, D., Norris, A. L., & Sawaqdeh, A. (2014). Is the Dodo bird endangered in the 21st century? A meta-analysis of treatment comparison studies. Clinical Psychology Review, 34(7), 519-530.

3. Boxell, O., Esperance, T., Sullivan, A., Kannan, R., Realbuto, E., de la Fuente, E. R. M., ... & Weiss, A. (2025). Exploring the Dodo-Bird Effect in Psychotherapy: A Transmodal, Transdiagnostic, and Factor-Analytic Meta-Analysis of Effects and Rates-of-Change. Journal of Contemporary Psychotherapy, 1-10.

4. De Felice, G., Giuliani, A., Halfon, S., Andreassi, S., Paoloni, G., & Orsucci, F. F. (2019). The misleading Dodo Bird verdict. How much of the outcome variance is explained by common and specific factors?. New Ideas in Psychology, 54, 50-55.